Özel okulda özel eğitim ve kaynaştırma hakları

Özel eğitim ihtiyacı olan bir çocuğun özel okula gitmesi, onu resmî okuldaki haklarından ayırmaz. Değerlendirme, kaynaştırma kararı, bireyselleştirilmiş eğitim programı (BEP) ve destek eğitim gibi süreçler özel okullarda da aynı mevzuatla yürür. Aşağıda 573 sayılı Kanun Hükmünde Kararname, MEB Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği ve Özel Öğretim Kurumları Yönetmeliği’ne dayanarak velinin bilmesi gereken adımları topladık.

Temel ilke: mümkün olduğunca akranlarıyla birlikte

573 sayılı KHK, özel eğitimin temel ilkeleri arasında çocuğu sosyal ve fiziksel çevresinden olabildiğince ayırmamayı ve amaç, içerik ve öğretim süreçlerinde uyarlama yaparak diğer bireylerle birlikte eğitilmesine öncelik vermeyi sayar (md. 4). Her çocuk için bireyselleştirilmiş eğitim planı geliştirilmesi ve ailenin sürecin her boyutuna katılması da aynı maddede yer alır.

Kararname bu ilkeyi özel okullara da uygular. 20. maddeye göre akranlarıyla birlikte eğitim görmeye uygun olan çocuklar eğitimlerini resmî ve özel okul öncesi, ilköğretim ve ortaöğretim okullarında sürdürür. 24. madde ise resmî ve özel okulların çevrelerindeki özel eğitim gerektiren bireylere özel eğitim hizmeti sağlamakla yükümlü olduğunu söyler.

Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği de eğitimin her tür ve kademede kaynaştırma/bütünleştirme yoluyla sürdürülmesini esas alır; ayrı özel eğitim okulları ve sınıfları bunun yanında açılabilen seçeneklerdir (md. 11/1-c).

Kaynaştırma/bütünleştirme ne demek?

Yönetmelik kaynaştırma/bütünleştirme yoluyla eğitimi, özel eğitim ihtiyacı olan öğrencinin destek eğitim hizmeti de alarak akranlarıyla birlikte tam zamanlı ya da özel eğitim sınıflarında yarı zamanlı eğitim görmesi olarak tanımlar (md. 4/1-ö). Bu yolla eğitim alma kararı, rehberlik ve araştırma merkezinin (RAM) düzenlediği Özel Eğitim Değerlendirme Kurulu Raporu’na dayanır (md. 22/1).

Tam zamanlı kaynaştırmada öğrenci kayıtlı olduğu okulun programını izler; BEP bu program temel alınarak hazırlanır ve ortaöğretimi tamamlayan öğrenciye akranlarıyla aynı diploma verilir (md. 23/1-a, b).

RAM değerlendirmesi: süreç nasıl işler?

Eğitsel değerlendirme ve tanılama RAM’larda kurulan özel eğitim değerlendirme kurulu tarafından yapılır (md. 7/1). Özel okula kayıtlı bir öğrenci için süreç şöyle ilerler:

• Kim başvurur? İlk başvuru okul yönetimi, veli ya da zihinsel engeli olmayan 18 yaşından büyük bireyin kendisi tarafından RAM’a yapılır (md. 7/2).
• Hangi RAM? Okula kayıtlı öğrenci için okulun bulunduğu bölgedeki RAM; okula kayıtlı olmayan çocuk için ikamet adresinin bölgesindeki RAM (md. 7/4).
• Belgeler: Yazılı talep, okula kayıtlı öğrenciler için Eğitsel Değerlendirme İstek Formu (EK-3) ve eğitim ortamına yönlendirme amaçlı başvurularda gerektiğinde ÇÖZGER gibi sağlık kurulu raporları istenir (md. 8/1).
• Veli sürecin içinde: Değerlendirmede bireyin ya da velinin görüşü alınır (md. 7/9) ve veli, değerlendirme kuruluna üye olarak katılır (md. 43/3). Kurul raporu veliye imza karşılığı verilir (md. 45/1-ç).
• Tekrar değerlendirme: Değerlendirme her kademe geçişinde yapılır; ayrıca veli ya da okulun yazılı talebiyle gerektiğinde tekrarlanır (md. 7/5, 9/1-a).

Rapor çıktıktan sonra il veya ilçe özel eğitim hizmetleri kurulu devreye girer. Kurul, özel okulda okuyan öğrenci için okul yönetiminin ya da velinin yazılı talebiyle ve kurul raporu doğrultusunda, öğrencinin kayıtlı olduğu okulda kaynaştırma yoluyla eğitime devam kararını alır (md. 40/1-ç). Kurul raporu en geç on iş günü içinde karara bağlar ve kararı veliye, okula ve RAM’a yazılı bildirir (md. 41/1-d).

BEP ve BEP geliştirme birimi

Kaynaştırma yapılan her okulda BEP geliştirme birimi kurulması zorunludur (md. 22/4). Birim, okul müdürü ya da görevlendireceği müdür yardımcısının başkanlığında rehberlik öğretmeni, sınıf öğretmeni, dersleri okutan alan öğretmenleri, veli ve öğrenciden oluşur (md. 47/2). Veli bu birimin doğal üyesidir; toplantılara çağrılmıyorsanız bunu okuldan yazılı olarak isteyebilirsiniz.

BEP’te şunlar yer alır (md. 20): yıllık ve kısa dönemli amaçlar; destek eğitimin türü, süresi ve kimin vereceği; öğretim ve değerlendirme yöntemleri ile materyaller; eğitim ortamına ilişkin düzenlemeler; davranış problemlerine yönelik tedbirler ve öğrencinin kişisel bilgileri.

Değerlendirme de BEP’e göre yapılır. Yönetmeliğin 24. maddesine göre:

• Öğrencinin başarısı BEP’ine göre değerlendirilir; sınavlarda süre, ortam, yöntem, cihaz ve materyal düzenlemeleri yapılır.
• İşitme yetersizliği, zihinsel yetersizliği ya da otizmi olan öğrenci, velinin yazılı talebi ve birimin kararıyla yabancı dil dersinden muaf tutulabilir.
• Görme yetersizliği olan öğrenci için resim, şekil ve grafik içeren sorular kabartma olarak, betimlenerek ya da eş değer sorularla hazırlanır.
• Motor becerilerde yetersizliği olan öğrenci, velinin yazılı talebiyle motor beceri gerektiren derslerin uygulamalı bölümlerinden muaf tutulur.
• Velinin yazılı talebi ve birimin kararıyla ilkokulda bir defaya mahsus sınıf tekrarı yaptırılabilir.

Merkezî sınavlardaki tedbirler (ek süre, ayrı salon, okuyucu-kodlayıcı gibi) ayrı bir süreçtir; ayrıntıları LGS başvurusu ve sınav günü rehberinde bulabilirsiniz.

Destek eğitim odası ve sınıf mevcudu

Tam zamanlı kaynaştırma yapılan okullarda özel eğitim ihtiyacı olan öğrenciler için uygun ortam düzenlemeleri yapılır ve destek eğitim odası açılır (md. 23/1-c). Destek eğitim odası, bu öğrencilere ihtiyaç duydukları alanlarda destek eğitim verilen ortamdır (md. 4/1-i).

• Kaç öğrenci? Özel eğitim ihtiyacı olan öğrenciler gelişim özellikleri de dikkate alınarak sınıflara eşit sayıda ve her şubede 2 öğrenciyi geçmeyecek şekilde yerleştirilir; birleştirilmiş sınıf uygulanan okullarda bu sayı ihtiyaca göre artırılabilir (md. 23/1-ç).
• Ne kadar destek? Destek eğitim alacak öğrenciler, dersler ve haftalık saat BEP geliştirme biriminin kararıyla belirlenir ve toplam haftalık ders saatinin yüzde 40’ını aşamaz (md. 25/1-a).
• Nasıl? Destek eğitim odasında bire bir eğitim esastır; gerektiğinde performansı aynı düzeydeki en fazla 3 öğrenciyle grup eğitimi de yapılabilir (md. 25/1-ç). Destek eğitim ders saati içinde verilecekse, desteği planlanan dersin saatinde o derse ilişkin verilir (md. 25/1-d).
• Genel sınıf mevcudu: Özel Öğretim Kurumları Yönetmeliği’ne göre özel okullarda sınıf mevcudu okul öncesinde 20, diğer okullarda 30’dan fazla olamaz (md. 48/1).

Özel okulun yükümlülükleri ve ücret

Özel Öğretim Kurumları Yönetmeliği kaynaştırmayı doğrudan okul yönetiminin sorumluluğuna yazar. Kurucu ya da kurucu temsilcisi, kaynaştırma/bütünleştirme yoluyla eğitim alan öğrenciler için her türlü tedbirin alınmasından ve gerekli maddi imkânların hazırlanmasından birinci derecede sorumludur (md. 31/1). Kurum müdürü de kaynaştırma uygulamalarını koordine etmek, uygun eğitim ortamlarını hazırlamak ve eğitim personeli görevlendirmekle görevlidir (md. 32/1-g).

Ücret konusunda dikkat edilmesi gereken nokta şu: incelediğimiz konsolide yönetmelik metninde kaynaştırma öğrencisine özgü bir ücret indirimi ya da ek ücret düzenlemesi yer almıyor. Okul, destek eğitim ya da “gölge öğretmen” gibi bir hizmet için ayrıca ücret istiyorsa bunun ilan edilmiş bir ek hizmet olup olmadığını ve dayanağını okuldan yazılı olarak isteyin; tereddüt hâlinde il veya ilçe millî eğitim müdürlüğüne danışın. Ek ücretlerin genel kurallarını ek ücretler rehberinde anlattık.

Kayıt öncesinde çocuğunuzun RAM raporunu okulla paylaşıp BEP’in nasıl uygulanacağını, destek eğitim odası bulunup bulunmadığını ve rehber öğretmenle nasıl çalışılacağını sormak, sonradan yaşanabilecek anlaşmazlıkları azaltır. Okul rehberlik servisinin görevleri için rehberlik servisi rehberine bakabilirsiniz.

Özel eğitim ve rehabilitasyon merkezi okul değildir

Sık karıştırılan bir ayrım: özel eğitim okulu ile özel eğitim ve rehabilitasyon merkezi farklı kurum türleridir. 5580 sayılı Kanun özel eğitim okulunu, özel eğitim gerektiren bireylere hizmet veren ve geliştirilmiş programların uygulandığı özel öğretim kurumu olarak; rehabilitasyon merkezini ise bu bireylerin güçlüklerinin etkilerini azaltmak, öz bakım ve bağımsız yaşam becerilerini geliştirmek amacıyla faaliyet gösteren kurum olarak tanımlar (md. 2/1-h ve k).

Yönetmeliğe göre RAM, 5580 sayılı Kanun kapsamındaki özel eğitim kurumlarında destek eğitim almasına karar verdiği öğrenci için EK-2 rapor düzenler ve en fazla bir yıllık eğitim planı hazırlar; süresi biten plan ihtiyaç hâlinde yenilenir (md. 7/3-b, c). Kanunun “okul” tanımında rehabilitasyon merkezleri yer almaz (md. 2/1-c); merkezdeki destek eğitim ile okuldaki BEP ve destek eğitim odası hizmetinin nasıl birlikte yürüyeceğini RAM’a ve okula sorun.

Anlaşmazlık olursa

Veli, eğitsel değerlendirme ve tanılama ya da yerleştirme kararlarına kararın kendisine bildirildiği tarihten itibaren 30 iş günü içinde itiraz edebilir. Okul yönetimi de öğrencinin kaydından itibaren en az 30 iş günü süren izleme sonunda itiraz hakkına sahiptir. İtirazlar kurula ulaştığı günden itibaren en geç 30 iş günü içinde sonuçlandırılır ve sonuç veliye, okula ve RAM’a yazılı bildirilir (md. 42).

Okulda BEP uygulanmadığını ya da destek eğitimin verilmediğini düşünüyorsanız önce BEP geliştirme biriminin toplanmasını yazılı olarak isteyin; sonuç alamazsanız il veya ilçe millî eğitim müdürlüğünün özel eğitim ve rehberlik birimine başvurun. Bu rehber genel bilgi amaçlıdır; çocuğunuza özgü kararlar için RAM ve okulla yazılı iletişimi esas alın.

Kaynaklar

1. 573 sayılı Özel Eğitim Hakkında Kanun Hükmünde Kararname (konsolide)
2. MEB Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği (konsolide)
3. MEB Özel Öğretim Kurumları Yönetmeliği (konsolide)
4. 5580 sayılı Özel Öğretim Kurumları Kanunu (konsolide)